Van haalbaarheidsstudie naar uitvoering: de demonstratiesites boeken vooruitgang

Samen leren van de praktijk staat centraal binnen het project Aquathermie in cultureel erfgoed. Op donderdag 1 oktober 2026 brengen we die kennis samen tijdens het gratis Symposium Aquathermie & Erfgoed bij de Citadel van Diest. Iedereen die interesse heeft in aquathermie en de verduurzaming van erfgoed is welkom: van erfgoedbeheerders en overheden tot water- en energiepartijen, adviseurs en kennisinstellingen. Binnen het project werken vijf verschillende demonstratiesites, waarover hieronder meer te lezen is, samen met Waterprof en EXTRAQT aan praktijktoepassingen, kennisopbouw en het breder toepasbaar maken van aquathermie in erfgoed. Klik hier voor meer informatie of hier om u aan te melden.

De vijf demonstratiesites binnen het project Aquathermie in cultureel erfgoed zetten belangrijke stappen richting een duurzame warmtevoorziening voor monumentaal erfgoed. Hoewel de technische haalbaarheid op vrijwel alle locaties inmiddels is aangetoond, verschuift de aandacht steeds meer naar vergunningen, praktische uitvoerbaarheid en de inpassing van aquathermie in een monumentale omgeving. Juist deze ervaringen leveren waardevolle inzichten op voor andere erfgoedbeheerders en professionals die aquathermie willen toepassen. Hieronder leest u de belangrijkste ontwikkelingen én lessen van de verschillende demonstratiesites.

Op de site van de Citadel van Diest (België) lopen verschillende ontwikkelingen tegelijkertijd. Aquathermie wordt hier geïntegreerd in een grootschalige herbestemming van het voormalige militaire bolwerk. Een van de grootste uitdagingen is momenteel het synchroon laten lopen van het bouwproces binnen de herontwikkeling met de installatie van aquathermie. Tegelijkertijd moet rekening worden gehouden met monumentale bescherming en een toekomstige invulling van de site waarvan de warmtevraag nog niet gekend is.

Momenteel wordt gewerkt aan de technische uitwerking . Hieruit blijkt dat er geen standaardoplossing is, maar dat iedere erfgoedlocatie vanuit zijn eigen karakteristieken moet worden benaderd. Zo wordt hier bijvoorbeeld onderzocht of aquathermie, met de Oude Demer als bron, gebruikt kan worden als onderdeel van een energiemix met geothermie (warmte uit diepgelegen grondwater). Daarnaast wordt onderzocht of het historische waterbassin op de site kan worden gebruikt als aquathermische bron. Dit biedt een mooie kans om historische infrastructuur een duurzame toekomst te geven, passend bij de ambitie waarmee de Citadel van Diest zichzelf presenteert: ‘De stad van morgen, in een fort van gisteren.’

Op Hoeve Nemerlaer (Nederland) is de technische haalbaarheid van aquathermie bevestigd en is de rivier de Nemer geselecteerd als warmtebron. Er zijn twee technische ontwerpen uitgewerkt:

1. Behoud van twee stookruimtes - en daarmee twee warmtepompen.
2. Centralisatie naar één warmtepomp.

De haalbaarheidsstudie toonde aan dat aquathermie voor hogere afgiftetemperaturen een goede optie is voor de hoeve. Hoewel dit ten koste gaat van de efficiëntie, maakt dit aquathermie interessanter voor bestaande monumenten, omdat bestaande radiatoren op deze manier vaker behouden kunnen blijven.

Het vergunningstraject is ondertussen ook gestart, wat een belangrijke stap is. De ecologische impact moet voor de vergunningen aantoonbaar worden gemaakt, iets waar Brabants Landschap als eigenaar van de hoeve groot belang aan hecht. Uit de haalbaarheidsstudie blijkt dat zelfs onder conservatieve aannames de lokale afkoeling ruim onder de gehanteerde ecologische grens blijft. Hieraan is echter nog onzekerheid verbonden. Het waterschap en Brabants Landschap blijven hier kritisch op. Daarnaast is het voor het waterschap van belang dat de Nemer goed kan worden schoongemaakt. Het plaatsen van warmtewisselaars in een waterloop brengt daarbij uitdagingen met zich mee.

Tot slot staat er naast de hoeve een kasteel dat gerestaureerd en herbestemd zal worden. Wanneer het zover is, wil Brabants Landschap graag opschalen om ook dat kasteel te verwarmen met aquathermie.

In het Industrieel Museum Zeeland (Nederland) is op basis van twee technische voorstellen een technisch ontwerp uitgewerkt voor een actief gesloten aquathermiesysteem. Dit systeem moet de nieuwe werkplaats in het museumgebouw verwarmen en zorgen voor een comfortabeler binnenklimaat in de tentoonstellingsruimte. Hoewel voldoende bemensing en het behouden van draagvlak binnen de organisatie uitdagingen vormen, zijn er al belangrijke stappen gezet:

• Er is een vooroverleg geweest over de vergunningen.
• Er wordt nagedacht over verwarmde zitbanken, zichtbare installatieconcepten en live monitoring.

Het museum heeft ervaren dat vooral bij erfgoedlocaties niet alleen de warmtebron belangrijk is, maar dat ook extra aandacht voor de technische ruimte, elektrische aansluiting en het afgiftesysteem nodig is.

De verduurzamende ontwikkelingen in de voormalige suikerloodsen wil het Industrieel Museum niet ongezien laten. Het is de bedoeling dat de aquathermische installatie “zichtbaar en beleefbaar” wordt gemaakt voor bezoekers. Dit wordt gedaan door delen van het aquathermisch systeem tentoon te stellen en gebruik te maken van live monitoring van de opwekking en het gebruik van de energie.

“Met dit project onderstreept het Industrieel Museum Zeeland zijn rol als plek waar verleden en toekomst samenkomen. De suikerloods blijft niet alleen een tastbare herinnering aan het industriële verleden, maar wordt ook een levende demonstratie van duurzame innovatie.”

Het Heilige Geestgebouw in Lier (België) combineert de verduurzaming van een historisch monument met een ingrijpende restauratie. Als een van de meest gevorderde demonstratiesites is gekozen voor een gesloten aquathermiesysteem in combinatie met een BEO-veld (ondiepe geothermie). Deze oplossing biedt een duurzame warmtevoorziening met beperkte onderhoudsrisico’s en vormt een mooi voorbeeld van hoe innovatieve energietechnieken kunnen worden geïntegreerd in waardevol erfgoed.

Het project heeft ondertussen een belangrijke mijlpaal bereikt met de verlening van de omgevingsvergunning. Intussen is de aanbesteding van de werken volop aan de gang en wordt de uitvoering verder voorbereid. In deze fase verschuift de aandacht naar de praktische realisatie van het project. Daarbij worden onder meer de laatste juridische en technische aspecten, zoals de erfdienstbaarheid voor een onderboring, verder uitgewerkt. Ook de aanbesteding wordt verder voorbereid. Hiermee toont de demonstratiesite aan dat innovatieve energieoplossingen in erfgoedprojecten niet alleen technisch haalbaar moeten zijn, maar ook vragen om een zorgvuldige afstemming tussen ontwerp, uitvoering en de verschillende betrokken partners.

Op het kasteeldomein van Westmalle (België) is ook de haalbaarheidsstudie afgerond. De slotgracht, die in 1897 haar huidige vorm kreeg, is geïdentificeerd als de meest kansrijke warmtebron voor aquathermie. De thermische simulaties van de slotgracht laten zien dat de maximale lokale afkoeling ongeveer 2,3 °C is. Dit valt binnen de ecologische grenzen. Ook hier is voor een gesloten aquathermisch systeem gekozen, vanwege het stilstaande water. De studiefase van het project nadert haar afronding: de warmteverliesberekeningen zijn achter de rug en het technisch dossier wordt opgesteld. De installatie van aquathermie, die samengaat met de restauratie van het kasteel, kan worden voorbereid in de technische ruimte, waardoor niet hoeft te worden gewacht op de volledige restauratie van de rondbouw.

Er zit veel beweging in het project en de voorbereidende werkzaamheden verlopen vlot. Hoewel het nog niet zo ver is, brengt het vergunningstraject voor het kasteel naar verwachting een beperkt risico met zich mee. Momenteel wordt ook onderzocht hoe droogte en schommelende waterstanden de werking van de installatie en de operationele kosten beïnvloeden. Een andere factor die grote invloed blijkt te hebben op de kosten, is de afstand tussen de warmtebron en de technische ruimte. Deze moet zo kort mogelijk worden gehouden om de kosten te minimaliseren.

Inmiddels is bij vrijwel alle demonstratiesites de technische haalbaarheid van aquathermie grotendeels aangetoond. Over het algemeen verlopen de processen vlot, maar de vergunningsverlening blijkt een gemeenschappelijke uitdaging. Daarnaast blijken ook de inpassing van installaties, de afstemming met andere werkzaamheden en verplichtingen rondom monumentale bescherming en erfdienstbaarheden belangrijke aandachtspunten.

Door van elkaar te leren kunnen dit soort uitdagingen efficiënter worden aangepakt. De afgelopen tijd is op de sites veel geleerd en het is belangrijk om deze lessen te delen. Dit zijn enkele van de belangrijke lessen tot nu toe:

• Er bestaat geen standaardoplossing: iedere erfgoedlocatie vraagt om maatwerk.
• Vergunningstrajecten en ecologische onderbouwing zijn vaak de grootste uitdaging.
• De inpassing van installaties verdient evenveel aandacht als de keuze van de warmtebron.
• De afstand tussen warmtebron en technische ruimte heeft grote invloed op de kosten.

Door samen te werken en de nodige aandacht en tijd in de projecten te investeren, kunnen belangrijke stappen worden gezet.