Van haalbaarheidsstudie naar uitvoering: de demonstratiesites boeken vooruitgang (1/2)

Samen leren van de praktijk staat centraal binnen het project Aquathermie in cultureel erfgoed. Op donderdag 1 oktober 2026 brengen we die kennis samen tijdens het gratis Symposium Aquathermie & Erfgoed bij de Citadel van Diest. Iedereen die interesse heeft in aquathermie en de verduurzaming van erfgoed is welkom: van erfgoedbeheerders en overheden tot water- en energiepartijen, adviseurs en kennisinstellingen. Binnen het project werken vijf verschillende demonstratiesites, waarover hieronder meer te lezen is, samen met Waterprof en EXTRAQT aan praktijktoepassingen, kennisopbouw en het breder toepasbaar maken van aquathermie in erfgoed. Klik hier voor meer informatie of hier om u aan te melden.

De vijf demonstratiesites binnen het project Aquathermie in cultureel erfgoed zetten belangrijke stappen richting een duurzame warmtevoorziening voor monumentaal erfgoed. Hoewel de technische haalbaarheid op vrijwel alle locaties inmiddels is aangetoond, verschuift de aandacht steeds meer naar vergunningen, praktische uitvoerbaarheid en de inpassing van aquathermie in een monumentale omgeving. In dit eerste deel delen we de voortgang en ervaringen van de Citadel van Diest, Hoeve Nemerlaer en het Industrieel Museum Zeeland.

Op de site van de Citadel van Diest (België) lopen verschillende ontwikkelingen tegelijkertijd. Aquathermie wordt hier geïntegreerd in een grootschalige herbestemming van het voormalige militaire bolwerk. Een van de grootste uitdagingen is momenteel het synchroon laten lopen van het bouwproces binnen de herontwikkeling met de installatie van aquathermie. Tegelijkertijd moet rekening worden gehouden met monumentale bescherming en een toekomstige invulling van de site waarvan de warmtevraag nog niet gekend is.

Momenteel wordt gewerkt aan de technische uitwerking . Hieruit blijkt dat er geen standaardoplossing is, maar dat iedere erfgoedlocatie vanuit zijn eigen karakteristieken moet worden benaderd. Zo wordt hier bijvoorbeeld onderzocht of aquathermie, met de Oude Demer als bron, gebruikt kan worden als onderdeel van een energiemix met geothermie (warmte uit diepgelegen grondwater). Daarnaast wordt onderzocht of het historische waterbassin op de site kan worden gebruikt als aquathermische bron. Dit biedt een mooie kans om historische infrastructuur een duurzame toekomst te geven, passend bij de ambitie waarmee de Citadel van Diest zichzelf presenteert: ‘De stad van morgen, in een fort van gisteren.’

Op Hoeve Nemerlaer (Nederland) is de technische haalbaarheid van aquathermie bevestigd en is de rivier de Nemer geselecteerd als warmtebron. Er zijn twee technische ontwerpen uitgewerkt:

1. Behoud van twee stookruimtes - en daarmee twee warmtepompen.
2. Centralisatie naar één warmtepomp.

De haalbaarheidsstudie toonde aan dat aquathermie voor hogere afgiftetemperaturen een goede optie is voor de hoeve. Hoewel dit ten koste gaat van de efficiëntie, maakt dit aquathermie interessanter voor bestaande monumenten, omdat bestaande radiatoren op deze manier vaker behouden kunnen blijven.

Het vergunningstraject is ondertussen ook gestart, wat een belangrijke stap is. De ecologische impact moet voor de vergunningen aantoonbaar worden gemaakt, iets waar Brabants Landschap als eigenaar van de hoeve groot belang aan hecht. Uit de haalbaarheidsstudie blijkt dat zelfs onder conservatieve aannames de lokale afkoeling ruim onder de gehanteerde ecologische grens blijft. Hieraan is echter nog onzekerheid verbonden. Het waterschap en Brabants Landschap blijven hier kritisch op. Daarnaast is het voor het waterschap van belang dat de Nemer goed kan worden schoongemaakt. Het plaatsen van warmtewisselaars in een waterloop brengt daarbij uitdagingen met zich mee.

Tot slot staat er naast de hoeve een kasteel dat gerestaureerd en herbestemd zal worden. Wanneer het zover is, wil Brabants Landschap graag opschalen om ook dat kasteel te verwarmen met aquathermie.

In het Industrieel Museum Zeeland (Nederland) is op basis van twee technische voorstellen een technisch ontwerp uitgewerkt voor een actief gesloten aquathermiesysteem. Dit systeem moet de nieuwe werkplaats in het museumgebouw verwarmen en zorgen voor een comfortabeler binnenklimaat in de tentoonstellingsruimte. Hoewel voldoende bemensing en het behouden van draagvlak binnen de organisatie uitdagingen vormen, zijn er al belangrijke stappen gezet:

• Er is een vooroverleg geweest over de vergunningen.
• Er wordt nagedacht over verwarmde zitbanken, zichtbare installatieconcepten en live monitoring.

Het museum heeft ervaren dat vooral bij erfgoedlocaties niet alleen de warmtebron belangrijk is, maar dat ook extra aandacht voor de technische ruimte, elektrische aansluiting en het afgiftesysteem nodig is.

De verduurzamende ontwikkelingen in de voormalige suikerloodsen wil het Industrieel Museum niet ongezien laten. Het is de bedoeling dat de aquathermische installatie “zichtbaar en beleefbaar” wordt gemaakt voor bezoekers. Dit wordt gedaan door delen van het aquathermisch systeem tentoon te stellen en gebruik te maken van live monitoring van de opwekking en het gebruik van de energie.

“Met dit project onderstreept het Industrieel Museum Zeeland zijn rol als plek waar verleden en toekomst samenkomen. De suikerloods blijft niet alleen een tastbare herinnering aan het industriële verleden, maar wordt ook een levende demonstratie van duurzame innovatie.”

De ervaringen in Diest, Nemerlaer en Zeeland laten zien dat de stap van technische haalbaarheid naar uitvoering op iedere erfgoedlocatie andere vraagstukken met zich meebrengt. Juist door deze ervaringen te delen, kunnen andere projecten daarvan profiteren. Over twee weken volgt deel 2, met de laatste ontwikkelingen bij het Heilige Geestgebouw in Lier en Kasteel van Westmalle. Ook zetten we dan de belangrijkste lessen van alle vijf demonstratiesites op een rij.