Natuur in je muur: duurzame demowand met toegang voor vleermuizen en huismussen - Kessel-Lo

Het Infopunt in provinciedomein Kessel-Lo werd gerenoveerd. Samen met het Europese project Natuur-inbouw en het Provinciaal Steunpunt Duurzaam Bouwen pakten we de gevel grondig aan. Het resultaat? Een voorbeeld van hoe je energiezuinig renoveert, met slimme oplossingen die ook dieren ruimte geven. De demowand toont aan het publiek de mogelijkheden.

We kozen voor natuurinclusief, biobased en circulaire aanpak. Omdat het beter is voor het milieu, gezonder voor bewoners - mens én dier - en toekomstbestendig.

Natuurinclusief bouwen: ruimte voor dieren
Eerst vond een inventaris van waargenomen soorten plaats. Daaruit werden mussen en vleermuizen gedistilleerd.
In het Infopunt zie je twee soorten ingebouwde oplossingen:
- Prefab neststenen voor huismussen: eenvoudig in te werken in de muur
- Maatwerk voor vleermuizen: grotere oppervlakken met meer schuilhoekjes, aangepast aan hun behoefte aan warmte en vocht.

Biobased: bouwen met natuurlijke materialen
Biobased materialen zijn natuurlijke grondstoffen zoals hout, hennep, stro, kurk of schapenwol. Ze isoleren uitstekend, hebben een lage CO₂-voetafdruk en zorgen voor een gezond woonklimaat.
- Sommige materialen gebruik je meteen zoals ze zijn: bamboe, vlas, gras ... 
- Andere worden verwerkt tot innovatieve producten zoals gerecycleerd katoenisolatie of bioplastics op basis van planten of mycelium (het wortelnetwerk van schimmels).

Waarom kiezen voor biobased materialen?
- Lage CO₂-uitstoot
- Geen schadelijke dampen
- Gezond en aangenaam om mee te werken
-  Duurzaam geproduceerd

In het Infopunt gebruikten we onder meer kurk, katoen, schapenwol en houtvezel als isolatiemateriaal. 

Meer weten over biobased bouwen?
- Bekijk de gids van Buildwise over biobased isoleren
- Doorzoek het kennisplatform Built by Nature
- Lees getuigenissen en praktische tips op Ecobouwers

Circulair: materialen blijven in de kringloop
Naast biobased materialen is hergebruik een van de meest doeltreffende manieren om duurzaam te (ver)bouwen. Door materialen opnieuw in te zetten verlaag je de milieu-impact, vermijd je afval en bespaar je energie en grondstoffen die nodig zijn voor nieuwe productie.
We opteren voor circulair bouwen want
- Minder bouw- en sloopafval
- Minder verwerking via recyclage, verbranding of stort
- Lagere CO₂-uitstoot

Hoe ziet dat eruit in Kessel-Lo? 
De gevel van het Infopunt bestaat uit herbruikbare bakstenen en natuurstenen leien. Er zijn geen lijmen gebruikt: alle verbindingen zijn losmaakbaar. De constructie is modulair opgebouwd, zodat ze later eenvoudig gedemonteerd kan worden.
Circulair bouwen wordt steeds belangrijker door strengere regels rond CO₂-reductie en grondstoffengebruik. Wie nu inzet op hergebruik, bouwt klaar voor de toekomst.

We creëren toegang en vinden tegelijk winddicht en luchtdicht bouwen ook belangrijk.

Een juiste luchtdichting zorgt voor minder energieverlies en voorkomt vochtproblemen.
- Winddicht: houdt koude lucht buiten en voorkomt tocht en warmteverlies.
- Luchtdicht: houdt warme, vochtige lucht binnen zodat er geen condens of schimmel ontstaat.
- Koudebruggen: plekken zonder isolatie kunnen sterk afkoelen. Condens op die plekken kan schade veroorzaken
- Demowand: natuurvriendelijke slimme renovatiestrategieën

In het Infopunt ontdek je een unieke demowand. Via schuiven kijk je in de opbouw van de gevel en zie je milieuvriendelijke (ver)bouwoplossingen die de natuur inbouwen.
Wat zie je?
- Vleermuisverblijven
3 ingebouwd aan de warme zijde van het gebouw
3 ingebouwd aan de koude zijde
3 vleermuistoegankelijke spouwoplossingen
- 3 Huismus verblijven
- Bio-circulaire materialen
Isolatie: kurkkorrels (recycork), schapenwol, houtvezel, katoenisolatie
Hout: Thermowood Ayous voor stijl en regelwerk, Accoya voor de structuur
Plaatmateriaal: ecologische houten constructieplaat (ESB)
Gevelbekleding: Thermowood Ayous, gerecupereerde gevelsteen en natuurstenen leien
Bevestiging: kalkmortel en losmaakbare schroefverbindingen, volledig zonder lijm

Alle opbouwen zijn dampopen, winddicht, waterafstotend en geventileerd. Zo blijft het gebouw gezond én energiezuinig. Daarnaast heeft elke module een monitorschuif om vleermuizen op te volgen. 

Kijk verder dan je gevel: ook de omgeving telt mee
Een natuurinclusieve gevel werkt nog beter als ook de omgeving biodivers is. 10 ha van het provinciedomein werd in 2025 erkend als natuurreservaat.

Het provinciedomein van Kessel-Lo geeft zelf het goede voorbeeld:
- Geen pesticiden
- Natuurvriendelijk beheer
- Lang gras voor bloemrijke hooilanden
- Oude bomen blijven staan waar dat veilig kan
- Focus op inheemse dieren, planten en zwammen

Terugblik op resultaat:

Doorheen het hele traject, kwam de expertise van het steunpunt duurzaam bouwen goed van pas. Doorheen opgedane inzichten en verschillende overlegmomenten met vleermuizenexperts en Buildwise was er geregeld aanleiding tot bijsturing van het ontwerp. De aanwezige kennis bij de vleermuizenwerkgroep (Natuurpunt studie) is cruciaal geweest alsook de feedback van Buildwise.

We lieten de stabiliteit en windbelasting berekenen en gingen voor absolute stevigheid en een duurzaam product met FSC gelabeld accoya hout. Deze klasse hout heeft zijn prijs. De wensbeelden van de tekenkamer hielpen de communicatie met publiek en met mogelijke aannemers. De hoofdrenovatie was onder leiding van dienst gebouwen. Natuur-inbouw was o.l.v. dienst Leefmilieu. Afspraken rond afstemmen en rolverdeling hielpen de samenwerking.

Zo ook: spoor aparte overheidsopdracht of een meeropdracht bij de renovatie. Het werd dat tweede. Doorheen het traject is de maatwerk ambitie verhoogd, liep de timing wel eens uit omwille van interdependentie met andere partijen en monitoring inventaris soorten is een andere manier en betrokkenen dan monitoring van gebouwen.

In een innovatief project wordt algauw duidelijk tijdens de uitvoering dat je ook tijdig met de onderaannemer in gesprek treedt, dus de werforganisatie/communicatie vraagt om de juiste mensen rond de tafel en op de werf. Meerdere keren per week gebeurde werfopvolging en dat was zeker geen overdreven frequentie.

De beschikbaarheid van materialen (hennepisolatie, hout, recup leien, gripgaas,...) was ook een variabele die zorgde voor last-minute bijsturing in ontwerp, alternatieve materialen (metisse ipv hennep, herberekenen R-waarde en maatvoering, en wapeningsnet ip.v. gripgaas, FSC-label hout, bv.) en uitvoering. De 9 modules zijn losschroefbaar. Bij installatie werd evenwel duidelijk dat demonteren geen sinecure is. Het gewicht van een module weegt zowat 200 kg.

Wanneer de werken bijna helemaal waren uitgevoerd, werden temperatuursensoren ingebracht met hulp van NP. Vochtgehalte wordt voorlopig niet gelogd. Een meevaller zijn de ecologische randvoorwaarden voor goede biotoop die gunstig waren en de steun van domeinbeheer.

Wat anders en beter kon:

Met de kennis die we op het ogenblik van dit schrijven hebben opgedaan, zou de monitoringsaanpak beter zijn uitgekristalliseerd, de opdracht preciezer omschreven kunnen zijn, de doorlooptijd korter zijn (niet zoveel aanpassingen aan ontwerp) en - ook ingeval men voor een minder robuuste doch acceptabele constructie zou gaan - de kosten lager uitvallen.

Voor uitspraken over de impact (ingebruikname door doelsoorten) is het nog te vroeg maar opmerkelijk is dat koolmezen amper een maand na installatie de nestplaatsen hebben ontdekt en ingenomen (in zeker 2 van de 3 kasten detecteren we nestbouw). We beschouwen dit als collateral beauty want uiteindelijk gaat de populatie koolmees ook achteruit.