Mitigatie en compensatie van vleermuizen in Wellen

In Wellen plande het gemeentebestuur op de locatie van een leegstaande oude pastorie en de huidige verouderde feestzaal een nieuwe feestzaal te bouwen. Naar aanleiding van de vergunningsaanvraag van de gemeente Wellen voor de sloop van het oud pastoriegebouw en de oude feestzaal in 2 fases), stelde het AVES team van ANB (Agentschap voor Natuur en BOs) Limburg vast dat het gebouw zoals zoveel gebouwen een kolonie vleermuizen (een 70 tal dieren) huisvestte.

In de omgevingsvergunning werden volgende maatregelen voorzien:

• Twee grote kraamkasten ophangen voor de sloop aan aanpalend gebouw
• Dak dient verwijderd te worden (ongeschikt maken voor winterslaap)
• Sloop mag enkel plaatsvinden in de periode van 1/03 tem 15/04 of 15/08 tot 15/11
• Permanent vleermuishabitat voorzien in de nieuwbouw in samenspraak met ANB

Omdat in Vlaanderen in tegenstelling tot in Nederland vooralsnog protocollen voor het mitigeren of compenseren van beschermde diersoorten in te slopen of te renoveren gebouwen ontbreken, vroeg de gemeente Wellen wegens gebrek aan kennis over vleermuizen ikv het Natuur-Inbouw project ondersteuning aan de Provincie Limburg. Het gebrek aan voldoende kennis is niet alleen een probleem in Wellen, maar stelt zich bij het merendeel van de Vlaamse gemeenten.

De opgelegde maatregelen voorkomen in grote mate dat Gewone dwergvleermuizen verstoord worden tijdens de kraamperiode en de winterslaap, maar:

• Wat als sloop vlak voor 15 november gebeurt en het is een koude periode (dieren in winterslaap)?
• Wat als vleermuizen niet op zolder zitten, maar ergens in een nis? Wat is dan effect van sloop van het dak?
• Gaan vleermuizen vrijwillig verhuizen naar een kleine kast zonder thermisch optimale condities, die ze amper kennen?

Ontmoediging als mitigatie

Met andere woorden: ondanks de randvoorwaarden, bestond nog altijd de mogelijkheid dat er hier en daar vleermuizen in het gebouw kunnen zitten (al dan niet in winterslaap). In het kader van dit Interreg-Vlaanderen Nederland project daarom gekeken naar de werkwijze in Nederland en werd in samenspraak met de medewerkers van AVES (ANB) besloten om bovenop de gesteld voorwaarden een extra ontmoediging uit te voeren. Dit kan beschouwd worden als een precedent in Vlaanderen.

Wat is ontmoediging?

Ontmoedigen is een gebouw ontoegankelijk maken, maar op zo’n manier dat de soort(en) wel het gebouw kan (kunnen) verlaten. Hiervoor bestaan afhankelijk van de soort verschillende protocols in Nederland.
In Vlaanderen ontbreekt het hier tot nu toe aan.

In het kader van dit project werd het pastoriegebouw eind oktober 2023 door een gespecialiseerde firma uit Nederland ‘ontmoedigd’: vleermuizen konden enkel het gebouw nog verlaten via exclusion flaps. Alle overige kieren en spleten werden met raggers dicht gezet. Hierdoor konden de vleermuizen zich verplaatsen of mitigeren naar een andere verblijfplaats en werd het oude pastoriegebouw natuurvrij.

Begin november 2023, ongeveer twee weken na de ontmoediging werd er nog een controle uitgevoerd door ANB. Op basis van de controle werden geen uitvliegende vleermuizen meer vastgesteld en kon het gebouw natuurvrij worden verklaard.

Dit betekent dat zo goed als zeker kan gesteld worden dat het gebouw vleermuisvrij is en dat was goed ook want de sloop werd vervolgens van november tot begin maart uitgesteld.

Compensatiemaatregelen

Om de verblijfplaats voor de kolonie gewone dwergvleermuizen te compenseren werden twee vleermuis kraamkasten aan de oude feestzaal de Meersche opgehangen. Dit gebouw lag naast de oude pastorie en zal, eenmaal de nieuwe feestzaal is gebouwd ook worden gesloopt. De bedoeling is dat de kasten in tussentijd aan de nieuwe feestzaal worden bevestigd. Gezien de opbouw van de nieuwe feestzaal uit prefab betonelementen, was het inbouwen van vleermuiskasten niet mogelijk. Wat betreft vleermuiskasten is de thermische variatie van een inbouwkraamkast beter en stabieler dan een opbouwkast. Des al niet te min zijn vleermuiskasten, ook al zijn het grote kasten, geen volwaardige vervanger voor spouwmuren, waarin de thermische variatie het grootst is.

De vleermuiskraamkasten werden twee keer per jaar gemonitord, gedurende 3 jaar, maar leverden geen waarnemingen van vleermuizen of vleermuizenkeutels op. Eenmaal werd een beginnend Europees hoornaar nest aangetroffen. Dit werd verwijderd door de gemeente.

Mogelijk had dit deels te maken met het feit dat de kasten niet op exact dezelfde plek gehangen konden worden als waar de oorspronkelijke verblijfplaats was en met het feit dat er vlakbij de vleermuiskraamkasten een private verlichtingspaal stond. Ook waren er nog andere geschikte gebouwen in de omgeving waar de vleermuizen terecht konden.

Wat had beter gekund?

De vleermuiskasten hadden beter met de kopse kanten tegen elkaar gehangen, waarbij indien er een doorkruipmogelijkheid zou worden aangebracht, vleermuizen van de ene naar de andere kant zouden kunnen kruipen. De bouwheer heeft echter geen bijkomend advies gevraagd ivm de plaatsing van de kasten.

Opmerkingen en lacunes

Wat betreft ontmoediging en compensatie rezen naar aanleiding van deze demosite de volgende opmerkingen en lacunes:

Nederland

• De focus ligt vooral op grote gebouwen (bedrijven/ overheid) of projecten (bv wijkrenovatie door woningcoöperaties) – wie betaalt onderzoek en maatregelen bij particulieren?
• Spouwmuurisolatiebedrijven doen ondanks richtlijnen niet altijd goed voorafgaand onderzoek. Is dit door gebrek aan kennis, tijd of focus op verkoop.
• Nederlandse richtlijnen werden onvoldoende geacht door Raad van State.
• Er is geen directe financiële win-win (cfr. Isolatie) voor eigenaren

Vlaanderen:

• Er is nog geen ondersteunend kader /protocol overeenkomstig de bestaande wetgeving van het Soortenbesluit. We denken dan aan richtlijnen over de timing van het uitvoeren van werken, het treffen van de juiste maatregelen,… Binnen ANB wordt hier momenteel aan gewerkt
• Duidelijke one-pagers/ fiches voor (ver)bouwers kunnen een eerste oplossing vormen.
• Bij erfgoedgebouwen moeten alle kansen benut worden om natuurinclusieve maatregelen te implementeren. Opleidingen en kennisdelen bij Onroerend Erfgoed, Herita en Monumentenwacht zijn nodig.
• Gemeentelijke vergunningsambtenaren hebben niet de ruimte en kennis om hier nog handhaving of het checken van gebouwgebonden diersoorten bij op te nemen. Extra opleiding is ook bij hen wenselijk.
• Er zijn in vergelijking met Nederland amper ecologische adviseurs en vleermuisdeskundigen en onderzoeksbureau’s. De opleiding Fauna-inclusief Bouwen van Inverde kan hier, indien meer gestimuleerd en gepromoot, een oplossing in bieden.
• Het ontmoedigen van vleermuizen via dichtmaken van kieren en exclusion flaps is een dure onderneming.
• Er is veel argwaan ten opzichte van natuurinclusief bouwen bij architecten, zeker als het ten koste zou gaan van de energie-efficiëntie? Meer onderbouwde communicatie naar de sector is wenselijk.

Algemeen

• Vleermuiskasten zijn geen totaaloplossing en meer onderzoek naar welke kasten het efficiënst zijn is nodig.
• Met de sector van de beton-prefab in gesprek gaan om de mogelijkheden van Natuurinclusief Bouwen te bespreken.