Waarom is circulair renoveren nog geen dagelijkse praktijk?

Door circulair te renoveren kunnen we niet alleen de milieu-impact van de bouwsector verlagen, maar ook de waarde van materialen langer behouden, de afhankelijkheid van primaire grondstoffen verminderen, kosten op lange termijn beperken en sociale woningen toekomstbestendiger maken. Toch is circulair renoveren vandaag nog geen dagelijkse praktijk binnen de sociale woningbouw.

“Circulair bouwen is een bouwpraktijk die streeft naar een efficiënt en effectief gebruik van hulpbronnen om economische, sociale én ecologische (meer)waarde te creëren of minstens te behouden. Dat gebeurt rekening houdend met de bestaande erfenis en de toekomstige opportuniteiten eigen aan onze bouwwereld. Dit doen we via een intense samenwerking binnen het waardenetwerk.” (definitie Green Deal Circulair Bouwen (2020), Eindrapport GDCB, 2023)

Eerdere onderzoeken rond circulair bouwen tonen aan dat de uitdagingen zich niet beperken tot één actor of één fase van het bouwproces. De belangrijkste belemmeringen bevinden zich op verschillende niveaus van het systeem: regelgeving en beleid, financiële haalbaarheid, aanbestedingen, nieuwe businessmodellen, technische uitvoerbaarheid, databeheer en samenwerking binnen de waardeketen. Daarnaast is er nood aan meer kennis over circulair bouwen en aan een sterkere samenwerking tussen alle betrokken actoren, van opdrachtgever en ontwerper tot aannemer, producent en materiaalhergebruiker.

Bron: Ovam: Op weg naar circulair bouwen, beleidsprogramma 2022 - 2030

In een eerste fase binnen werkpakket 3 van het CARES-project werden systeemknelpunten in kaart gebracht voor zowel Vlaanderen als Nederland. Daarbij werd niet alleen gekeken naar uitdagingen die de volledige bouwsector treffen, maar ook naar knelpunten die specifiek spelen bij sociale woonmaatschappijen in Vlaanderen en woningcorporaties in Nederland. Hoewel de context in beide landen verschillend is, blijken veel uitdagingen opvallend gelijkaardig.

Een eerste cluster van knelpunten heeft betrekking op regelgeving en beleid. Het huidige regelgevende kader is grotendeels ontwikkeld vanuit een lineaire bouwlogica en sluit onvoldoende aan bij circulaire principes.

Zo wordt circulaire nieuwbouw fiscaal op dezelfde manier behandeld als conventionele nieuwbouw, terwijl er geen specifieke stimulansen bestaan voor het gebruik van biogebaseerde en hergebruikte materialen. Innovatieve circulaire oplossingen botsen bovendien vaak op complexe administratieve procedures en onduidelijke regelgeving. Ook juridische constructies zoals erfpacht en opstal zijn niet altijd afgestemd op circulaire businessmodellen waarbij materialen eigendom blijven van producenten of leveranciers.

Daarnaast ontbreekt binnen veel organisaties nog een duidelijke visie, strategie en concrete doelstellingen rond circulair renoveren. Andere beleidsdomeinen, zoals energie, wonen en ruimtelijke ordening, zijn bovendien nog onvoldoende verbonden met circulariteitsdoelstellingen. In Vlaanderen zorgen ook de regelmatig wijzigende normen voor sociale woningen voor bijkomende onzekerheid bij langetermijninvesteringen.

Ook binnen aanbestedings- en financieringssystemen bestaan belangrijke barrières. Sociale woonmaatschappijen werken vaak binnen strikte financierings- en subsidiekaders, waardoor de focus sterk op investeringskosten ligt. Circulaire oplossingen vragen echter vaak een beoordeling op basis van levenscycluskosten en maatschappelijke meerwaarde.

Verder zijn circulaire businessmodellen, zoals Product-as-a-Service, materialen-as-a-service of warmte-as-a-service, nog onvoldoende ingeburgerd. Ze worden zelden expliciet meegenomen in standaardbestekken of technische omschrijvingen. Ook circulaire criteria krijgen vandaag nog beperkt aandacht binnen aanbestedingen, programma's van eisen en selectieprocedures. Hierdoor krijgen innovatieve oplossingen vaak minder kansen dan traditionele alternatieven.

Bovendien leven er vragen rond garanties, aansprakelijkheid en risicoverdeling wanneer hergebruikte materialen of nieuwe samenwerkingsvormen worden toegepast.

Een derde categorie betreft het gebrek aan data en markttransparantie. Om materialen hoogwaardig te kunnen hergebruiken is informatie nodig over hun beschikbaarheid, kwaliteit, locatie en technische eigenschappen. Vandaag ontbreekt die informatie vaak.

Zowel in Vlaanderen als Nederland wordt gewezen op een gebrek aan betrouwbare data uit sloop- en renovatieprojecten. Daardoor vinden vraag en aanbod van herbruikbare materialen elkaar moeilijk. Privacyvraagstukken en onduidelijkheden rond data-eigenaarschap bemoeilijken bovendien het delen van informatie. Ook op Europees niveau bestaan verschillen in systemen zoals Environmental Product Declarations (EPD's), wat vergelijking en uitwisseling bemoeilijkt.

Hierdoor blijven veel waardevolle materialen onvoldoende zichtbaar in de markt en worden ze nog te vaak als afval beschouwd in plaats van als grondstof.

Op technisch vlak blijkt circulair renoveren vaak complexer dan traditioneel bouwen. Sociale huisvestingsmaatschappijen beschikken doorgaans over een divers en verspreid patrimonium, waardoor gestandaardiseerde oplossingen niet altijd mogelijk zijn.

Daarnaast veranderen bouwtechnieken snel en ontbreekt op verschillende plaatsen in de waardeketen nog de nodige expertise om circulaire ambities in de praktijk om te zetten. Zowel opdrachtgevers, ontwerpers, aannemers als leveranciers geven aan behoefte te hebben aan meer kennis, praktijkvoorbeelden en ondersteuning.

In sommige regio's zijn bovendien onvoldoende partners aanwezig, of ze zijn nog ongekend, om innovatieve circulaire oplossingen daadwerkelijk te realiseren. Hierdoor blijft de stap van ambitie naar uitvoering vaak moeilijk.

Tot slot spelen ook culturele en sociale factoren een belangrijke rol. Circulair renoveren vraagt vaak een andere manier van denken en samenwerken. Bestaande gewoontes en vertrouwde werkwijzen blijken echter moeilijk te doorbreken.

Er bestaat nog regelmatig onzekerheid over de kwaliteit en prestaties van hergebruikte materialen. Ook het vertrouwen tussen verschillende schakels in de waardeketen vormt soms een uitdaging. Wanneer partners afhaken of verantwoordelijkheden onduidelijk zijn, neemt de bereidheid om innovatieve oplossingen toe te passen af.

Daarnaast is het draagvlak voor circulaire renovatie nog niet overal even groot. De voordelen van circulair bouwen situeren zich vaak op langere termijn, terwijl beslissingen in de praktijk vaak worden genomen vanuit korte termijnbudgetten en directe projectdoelstellingen. Hierdoor wordt nog regelmatig gekozen voor recycling of downcycling, terwijl hoogwaardig hergebruik vanuit circulariteit een groter potentieel biedt.

De analyse van deze systeemknelpunten maakt duidelijk dat circulair renoveren niet enkel een technische uitdaging is, maar vooral een systeemuitdaging. Om circulaire renovatie op grotere schaal mogelijk te maken, zijn veranderingen nodig in regelgeving, financieringsmechanismen, aanbestedingspraktijken, datadeling, kennisopbouw en samenwerking binnen de volledige bouwketen.

Binnen CARES vormen deze knelpunten en bestaande tools en instrumenten voor circulair bouwen/renoveren (WP4) het vertrekpunt om samen met sociale woonmaatschappijen, woningcorporaties en andere stakeholders (WP5) te zoeken naar oplossingen die circulair renoveren in de praktijk haalbaar, schaalbaar en aantrekkelijk maken. Hierdoor kan de sociale woningsector een belangrijke rol opnemen in de transitie naar een circulaire bouweconomie. Via ons lerend netwerk (WP6) willen we deze kennis, ervaringen en expertise breed delen.

Wil je graag bijdragen aan CARES? Vul dan hier onze survey in.