Aquathermie in erfgoed: inzichten uit de praktijk

Op verschillende sites wordt aquathermie momenteel verkend, elk vanuit een andere context. Bij Kasteel Westmalle toont een haalbaarheidsstudie aan dat een installatie op basis van de slotgracht technisch mogelijk is, met een verwarmingsvermogen dat zowel het kasteel als een bijgebouw kan bedienen. Ook bij Hoeve Nemerlaer wordt gekeken naar een systeem op basis van stromend water, waarbij verschillende technische scenario’s werden uitgewerkt. Tegelijk zit de Citadel van Diest in een bredere ontwikkelingsfase, waarbij aquathermie moet worden ingepast in een complex en gefaseerd bouwproces. Wat opvalt: veel projecten bevinden zich nog in de verkennende of voorbereidende fase, waarbij technische, ruimtelijke en organisatorische puzzelstukken nog moeten samenkomen.

De technische studies leveren intussen een aantal belangrijke inzichten op. Zo blijkt dat aquathermie zowel in stilstaand als stromend water toepasbaar is, maar dat de context een grote invloed heeft op het ontwerp. In stilstaande waterlichamen, zoals grachten, moet rekening gehouden worden met lokale afkoeling rond de warmtewisselaars. In stromende waterlopen daarentegen is de impact op temperatuur zeer beperkt, zelfs bij lage debieten. Daarnaast tonen de studies aan dat hogere afgiftetemperaturen mogelijk zijn, waardoor bestaande verwarmingssystemen zoals radiatoren behouden kunnen blijven. Dit vergroot de toepasbaarheid in erfgoed aanzienlijk, waar ingrijpende aanpassingen vaak moeilijk zijn. Tegelijk blijven er ook onzekerheden, bijvoorbeeld rond het exacte debiet van waterlopen of de impact van specifieke sitekenmerken op de dimensionering van het systeem.

Uit de interviews komt één uitdaging bijzonder sterk naar voren: vergunningen en regelgeving. Partners zoals Brabants Landschap geven aan dat waterbeheerders vaak terughoudend zijn, zeker wanneer de ingreep relatief groot lijkt in verhouding tot de schaal van het project. Daarbij ontbreekt vaak een duidelijk toetsingskader, wat leidt tot onzekerheid en langere trajecten. Ook de Erfgoedstichting Vlaams-Brabant wijst op de moeilijkheid om technische studies te vertalen naar beleidsbeslissingen. Voor veel lokale besturen is aquathermie nog onbekend, waardoor draagvlak creëren tijd vraagt. Tegelijk tonen de projecten ook dat er perspectief is. Wanneer installaties goed onderbouwd worden met gedetailleerde thermische simulaties en een robuust ontwerp, groeit het vertrouwen bij betrokken instanties. Praktijkvoorbeelden spelen daarbij een belangrijke rol: ze maken de impact concreet en helpen om twijfels weg te nemen. In die gevallen kan niet alleen draagvlak ontstaan, maar kan ook het vergunningsproces versneld worden. Een grondige voorbereiding en duidelijke onderbouwing blijken dus essentieel om lokale besturen te ondersteunen en aquathermieprojecten haalbaar te maken.

De gesprekken met partners maken duidelijk dat er vooral nood is aan praktische en toepasbare kennis. Zo leven er vragen rond de geschiktheid van waterlichamen, het beheer en onderhoud van installaties en de impact op het elektriciteitsverbruik. Ook is er behoefte aan duidelijke richtlijnen voor vergunningen en ecologische beoordeling. Een belangrijk inzicht is dat partners niet zozeer nood hebben aan algemene informatie, maar aan concrete voorbeelden en lessons learned. Wat werkt in de praktijk? Welke keuzes maken het verschil? En waar zitten de valkuilen? Door deze kennis te bundelen en te delen, kan de stap van studie naar realisatie versneld worden.

Wat alle projecten gemeen hebben, is de complexiteit van erfgoed. Of het nu gaat om een kasteel, een hoeve of een citadel: elk gebouw en elke site heeft specifieke kenmerken die bepalend zijn voor de energieoplossing. Factoren zoals beschermingsstatus, bouwmethodes en toekomstige functies spelen een grote rol. Daarom is een nauwe samenwerking tussen technische experts, erfgoedinstanties en lokale overheden essentieel. Aquathermie blijkt vooral kansrijk wanneer ze vanaf het begin geïntegreerd wordt in het bredere ontwerp- en ontwikkelingsproces.

De ontwikkelingen rond aquathermie in erfgoed volgen elkaar snel op en tonen dat de sector duidelijk in beweging is. In Rotselaar werd recent gestart met de aanleg van een warmtenet op aquathermie op een historische molensite, waarbij meerdere bestaande woningen worden aangesloten op warmte uit de rivier de Dijle. Dit soort projecten tonen dat aquathermie niet alleen op individuele gebouwen, maar ook op collectieve schaal toepasbaar is.

Daarnaast groeit ook de kennisbasis. Door de Nederlandse Uni van Waterschappen werd begin 2026 een nieuwe handreiking voor aquathermie gepubliceerd, met praktische richtlijnen rond ontwerp, vergunningen en uitvoering. Die moet helpen om projecten sneller en robuuster te realiseren, en speelt in op de duidelijke vraag naar meer houvast in de sector.

Tegelijk wijzen recente analyses erop dat het potentieel van aquathermie groot is: meer dan de helft van de gebouwen zou theoretisch met warmte uit water kunnen worden verwarmd. De uitdaging ligt vandaag dus minder bij de techniek, en meer bij organisatie, regelgeving en opschaling. Samen tonen deze ontwikkelingen dat aquathermie steeds vaker van experiment naar toepassing evolueert — ook binnen de complexe context van cultureel erfgoed.

Op 1 oktober organiseren we de Netwerkbijeenkomst & Symposium rond aquathermie op de Citadel van Diest. Tijdens deze dag brengen we partners, experten en geïnteresseerden samen om ervaringen uit te wisselen en dieper in te gaan op thema’s zoals vergunningen, ecologie en technische keuzes. Ook is er ruimte om de site zelf te ontdekken en in gesprek te gaan met betrokkenen.