Op bezoek bij CAMBIUM: een pionier van boslandbouw

De biodiversiteit op het platteland staat steeds meer onder druk. Door de schaalvergroting in de landbouw verdwijnen bomen, struiken en andere landschapselementen, waardoor landbouwgebieden steeds eentoniger worden. Het CAMBIUM-project wil daar verandering in brengen door landbouw en natuur opnieuw met elkaar te verbinden via boslandbouw.

Agroforestry of boslandbouw is een landbouwsysteem waarbij bomen en struiken worden gecombineerd met landbouwgewassen of vee op hetzelfde perceel. Die combinatie zorgt niet alleen voor meer biodiversiteit, maar kan ook de bodem verbeteren, gewassen beter beschermen tegen extreme weersomstandigheden en de productiviteit van landbouwgrond verhogen. Bovendien kan dit teeltsysteem bijdragen aan het behalen van klimaat- en stikstofdoelstellingen en levert het waardevolle ecosysteemdiensten op. Zo ontstaat een duurzamer en veerkrachtiger landbouwsysteem.

De naam CAMBIUM is niet toevallig gekozen. Officieel staat het voor Connecting Actors and Multidisciplinary knowledge on agroforestry into a Broadly applicable and Integrated guidance tool towards Upscaling iMplementation. Tegelijk verwijst 'cambium' ook naar het groeilaagje in bomen en struiken, waar nieuwe cellen worden gevormd en groei plaatsvindt. Een toepasselijke naam voor een project dat inzet op vernieuwing en de verdere uitrol van boslandbouw.

Wist je dat slechts ongeveer 10% van de landbouwbedrijven in de Europese Unie aan boslandbouw doet? Nochtans is er aan beide kanten van onze grensregio al veel kennis en expertise aanwezig. Die kennis bereikt landbouwers echter nog onvoldoende. Daarom ondersteunt CAMBIUM landbouwers en adviseurs met praktische begeleiding, kennisdeling en een geïntegreerde aanpak. Op die manier wil het project het draagvlak voor boslandbouw vergroten en bijdragen aan een rendabele en toekomstbestendige landbouw waarin natuur en landbouw elkaar versterken.

Tijdens de zomer organiseert CAMBIUM verschillende open dagen bij pionierende landbouwbedrijven om landbouwers kennis te laten maken met de voordelen van boslandbouw. Zo kreeg ik de kans om deze innovatieve landbouwvorm van dichtbij te ontdekken bij Brussels Vollegrondswitloof Cools, een van de vier zogenoemde lighthouse-demonstratiebedrijven binnen het project. Dit voorjaar breidde het bedrijf zijn teeltplan, dat al bestond uit witloof, hooi en granen, uit met bomen en struiken voor de productie van noten, fruit, bessen en hout. Zo zet het bedrijf de eerste concrete stappen richting een agroforestry-systeem.

Landbouwer Thomas opent zijn agroforestryperceel twee keer voor bezoekers: één open dag is gericht op geïnteresseerde burgers, de andere op landbouwers. Ik bezocht het bedrijf op 10 juli, tijdens de sessie voor landbouwers. Dat bood mij de kans om meer te leren over de praktische kant van boslandbouw en om te ontdekken welke voordelen, uitdagingen en economische kansen deze omschakeling met zich meebrengt.

Tijdens de open dag was het perceel vrij toegankelijk voor bezoekers tussen 15 en 20 uur. Omdat de bomen en struiken pas dit voorjaar werden aangeplant, oogt het perceel nog jong en zijn de verschillende teelten nog niet volledig zichtbaar. Toch is de nieuwe opzet al duidelijk te herkennen. Langs de akkers staan verschillende soorten bessen, zoals aalbessen en zwarte bessen, en diverse notenbomen, waaronder kastanje- en walnoten. Door verschillende soorten aan te planten, kan worden onderzocht welke gewassen het best gedijen op de bodem en elkaar het meest versterken.

Zoals de naam al doet vermoeden, staat Brussels Vollegrondswitloof Cools vooral bekend om de teelt van witloof. Met de overstap naar boslandbouw wordt het aanbod echter uitgebreid met fruit, noten en andere gewassen. Zo kan het bedrijf zijn hoevewinkel een breder assortiment aanbieden, vooral in de periodes waarin er minder witloof beschikbaar is. Het witloofseizoen loopt in België en Nederland traditioneel van oktober tot en met maart. Dankzij de bijkomende teelten kan de hoevewinkel ook buiten die periode verse producten aanbieden. Bovendien bloeien de verschillende planten op andere momenten in het jaar. Daardoor is er gedurende een langere periode voedsel beschikbaar voor bestuivers en andere insecten, wat zorgt voor een zogenaamde bloeiboog en een grotere biodiversiteit.

Ook de bomen zelf hebben een praktische meerwaarde. Op termijn leveren ze hout dat op het bedrijf kan worden gebruikt, bijvoorbeeld voor palen en andere toepassingen op het perceel. Zo wordt duidelijk dat boslandbouw niet alleen de natuur ten goede komt, maar ook economische voordelen kan opleveren. Door het aanbod van de hoevewinkel uit te breiden en grondstoffen op het eigen bedrijf te produceren, bouwt Thomas aan een duurzamer én rendabeler landbouwbedrijf.

De redenen om met boslandbouw te starten verschillen van landbouwbedrijf tot landbouwbedrijf. Sommige landbouwers planten bijvoorbeeld appelbomen niet alleen om fruit te produceren, maar ook om schaduw te bieden aan hun dieren tijdens steeds frequentere hittegolven. Bomen kunnen daarnaast helpen om erosie tegen te gaan, water beter vast te houden en de bodemkwaliteit te verbeteren. Boslandbouw biedt dus niet alleen extra opbrengsten, maar maakt landbouwbedrijven ook weerbaarder tegen de gevolgen van de klimaatverandering.

Hoewel boslandbouw vaak als een innovatieve aanpak wordt gezien, is het eigenlijk een terugkeer naar een oude landbouwpraktijk. Vroeger maakten bomen en struiken vanzelfsprekend deel uit van het landbouwlandschap en werden akkers vaak gecombineerd met verschillende gewassen. Door de mechanisatie en schaalvergroting van de landbouw verdwenen veel van deze landschapselementen om plaats te maken voor grotere, efficiënter bewerkbare percelen.

Vandaag groeit de interesse in boslandbouw opnieuw. Door de toenemende klimaatuitdagingen, zoals droogte, hitte en extreme neerslag, zoeken steeds meer landbouwers naar manieren om hun bedrijf veerkrachtiger te maken. Volgens de projectpartners bevindt boslandbouw zich stilaan aan het einde van de pioniersfase en groeit het uit tot een realistisch alternatief voor steeds meer landbouwbedrijven.

De open dag werd afgesloten met een plenaire sessie, die voornamelijk gericht was op landbouwers die interesse hebben in boslandbouw. Tijdens de sessie lichtte het Consortium Agroforestry Vlaanderen toe wat boslandbouw precies inhoudt en welke ondersteuning landbouwers kunnen krijgen bij de omschakeling. Vervolgens gaf het Agentschap Landbouw en Zeevisserij meer uitleg over de beschikbare steunmaatregelen en de voorwaarden om daarvoor in aanmerking te komen.

Als afsluiter werd het agroforestrybedrijfsplan van Brussels Vollegrondswitloof Cools toegelicht. Landbouwer Thomas deelde daarbij zijn persoonlijke ervaringen en vertelde hoe het plan tot stand kwam.

Thomas benadrukte dat zijn overstap naar boslandbouw niet alleen een investering is in de natuur, maar ook in de toekomst van zijn bedrijf. Door naast witloof ook bessen, noten en andere gewassen te telen, wil hij op lange termijn een economisch rendabel en veerkrachtig landbouwbedrijf uitbouwen. Hij vertelde open over het aanplantproces, de uitdagingen die daarbij kwamen kijken en de lessen die hij onderweg heeft geleerd. Tegelijk wees hij erop dat boslandbouw een investering van lange adem is: het kan zeven tot acht jaar duren voordat de eerste financiële opbrengsten zichtbaar worden.

Tijdens de vragenronde bleek dat de aanwezige landbouwers veel interesse hadden in boslandbouw en de mogelijkheden ervan. Tegelijk leefden er ook bezorgdheden, vooral over de economische haalbaarheid en de administratieve kant van het verhaal. Omdat veel bomen nog jong zijn, zijn de economische resultaten vandaag nog moeilijk in te schatten. Daarnaast vonden verschillende deelnemers dat de procedures om steun aan te vragen complex zijn en gepaard gaan met veel voorwaarden. Ondanks die drempels was de algemene indruk positief. Veel aanwezigen zagen boslandbouw als een veelbelovende stap richting een duurzamere en klimaatrobuustere landbouw.

De dag werd op een gezellige manier afgesloten met een foodtruck waar de deelnemers konden genieten van frietjes en een bijzondere specialiteit: Thomas' witloofkroket! Voor velen was het een eerste kennismaking met deze snack, maar afgaande op de enthousiaste reacties misschien niet de laatste.