WIJ-water in balans

Toch niet, voor mij heeft het niets met heilig water te maken (lacht). Ik associeer het nu al een hele tijd met het gelijknamige Interreg project. In dat project werken we aan het beheer van zoetwater. Voor ons is het woord ‘wij’ heel belangrijk in de naam WIJ-Water. Met ‘wij’ doelen we op allerlei partners die samen werken aan grensoverschrijdend waterbeheer. En dat zijn er nogal wat: landbouwers, natuurbeheerders, overheden, waterbeheerders … De afgelopen twintig jaar is er veel veranderd. Waar waterprojecten vroeger met slechts enkele partners konden worden uitgevoerd, zijn er vandaag veel meer actoren nodig. Dat komt door de evolutie naar integraal waterbeleid, waarbij verschillende sectoren en disciplines betrokken zijn. En dat is ook een belangrijke missie binnen WIJ-Water, namelijk om alle partners meer expertise te laten opbouwen en samen te laten werken aan de gezamenlijke uitdagingen.

Een belangrijk werkingsgebied van WIJ-Water is het noordelijke deel van West-Vlaanderen, in de Oostkustpolder, tegen de grens van Nederland. Verder oostwaarts sluit het gebied aan op Oost-Vlaanderen en de polder van Maldegem. In deze regio speelt het Leopoldskanaal een centrale rol als belangrijkste afwateringsweg. Het kanaal, kort na de onafhankelijkheid van België gegraven omdat water vanuit Vlaanderen niet meer naar Nederland mocht vloeien, voert water af in twee richtingen. Vanaf de stuw in Sint-Laureins wordt water westwaarts afgevoerd naar Zeebrugge en zo in de Noordzee. Oostwaarts wordt het water bij veel neerslag afgevoerd via het pompgemaal in Boekhoute naar de Braakmankreek in Nederland en zo naar de Westerschelde. Hoewel het Leopoldskanaal oorspronkelijk is aangelegd om water zo snel mogelijk naar zee te voeren, wil WIJ-Water deze infrastructuur nu aanpassen zodat water langer in het gebied kan worden vastgehouden. Zo kan het beschikbaar blijven voor het omliggende polderlandschap, wat cruciaal is in tijden van droogte en veranderende klimaatomstandigheden.

We gaan de functie van de stuw in Sint-Laureins aanpassen. Deze is oorspronkelijk ontworpen om water uit de oostelijke polders af te voeren richting de zee in het westen. Wat de stuw níét kan, is water tegenhouden of omleiden om het lokaal vast te houden.

Tijdens de recente droogteperiodes werd met een uitzonderlijke ingreep geëxperimenteerd: Er werd niet geloosd in Zeebrugge en de stuw in Sint-Laureins werd geforceerd naar beneden geplaatst. Op deze manier werd het water niet langer afgevoerd naar de zee, maar in plaats daarvan kon het water dat nu opgespaard was in het westelijke deel van het kanaal tussen Zeebrugge en Sint-Laureins, stromen naar de Oost-Vlaamse polders en de omliggende waterlopen, waar watertekorten waren in natuurgebieden en kreken. Zo veranderde het Leopoldskanaal van een afwateringskanaal in een bron van water voor de poldergebieden.
Deze noodmaatregel was het resultaat van een snelle samenwerking tussen de Provincie

West-Vlaanderen en Oost-Vlaamse en West-Vlaamse polders, de Vlaamse Milieumaatschappij en de Vlaamse Waterweg. Het experiment toonde aan dat het vasthouden en herverdelen van kanaalwater een duidelijk positief effect heeft op de waterbeschikbaarheid in de West-Vlaamse en Oost-Vlaamse poldergebieden. Binnen WIJWater gaan we de stuw in Sint-Laureins nu zo aanpassen dat behoud van water ook standaard mogelijk wordt.

Een belangrijk onderdeel van klimaatrobuust waterbeheer in de poldergebieden is het kunnen afvoeren van water op het juiste moment. Vandaag gebeurt de lozing richting zee nog grotendeels onder vrij verval (gravitair), wat betekent dat men afhankelijk is van de getijden. Lozen op zee in Zeebrugge en in de Westerschelde kan alleen tijdens een beperkt tijdsvenster. Daardoor moeten sommige polderpeilen soms kunstmatig laag gehouden worden, uit voorzorg voor mogelijke felle regenbuien afgevoerd te krijgen.

Het project rond gemaal nol 7 van het Waterschap Scheldestromen is daarom cruciaal. Door grote pompen te installeren wordt de afvoer onafhankelijker van de getijden. Dat biedt twee grote voordelen. Het waterpeil kan langer hoger gehouden worden, wat gunstig is voor landbouw, natuur en droogtebestrijding. Maar bij voorspelde hevige neerslag kan men altijd snel afvoeren, omdat men niet meer hoeft te wachten op laag tij.

Een belangrijke doelstelling is wel om waterinfrastructuur klimaatrobuuster te maken, zodat ze niet alleen water kan afvoeren, maar ook water kan vasthouden en bijdragen aan een betere sponswerking van het landschap.

Maar om zulke ingrepen goed te kunnen uitvoeren, is er meer nodig dan ad-hoc beslissingen op het terrein. Daarom bevat WIJ-Water een groot luik rond modellering. Met die modellen kan men op voorhand inschatten wat het effect is van bijvoorbeeld een verhoogd waterpeil in een kanaal op landbouwpercelen kilometers verderop.

Er waren al verschillende modellen voor delen van het gebied, maar binnen WIJ-Water zijn die samengebracht tot één geïntegreerd model dat het volledige gebied omvat. In dat model zitten alle waterlopen die verbonden zijn met het Leopoldskanaal, samen met gegevens over afvloeiing, rioleringen, neerslag en andere hydrologische processen. Zo kan het volledige watersysteem virtueel worden nagebootst, wat cruciaal is om toekomstige ingrepen goed te onderbouwen.

En voor het kanaal Plassendale–Nieuwpoort wordt een digital twin ontwikkeld: een digitale, visuele weergave van het watersysteem. Die digital twin moet helpen om de omschakeling van “water afvoeren” naar “water vasthouden” duidelijk uit te leggen aan landbouwers, burgers en andere betrokkenen. Het is dus een communicatiemiddel dat inzicht geeft in waarom deze nieuwe aanpak nodig is en welke voordelen ze biedt.

Met het geïntegreerde waterbalansmodel kunnen we inderdaad verschillende scenario’s simuleren, zoals bv. het verhogen van het waterpeil met tien centimeter. Het model berekent dan welke effecten dat heeft op andere waterlopen, op grondwaterstanden en op waterbeschikbaarheid in het hele systeem. Zo simuleren we ook de impact van toekomstige infrastructuuraanpassingen vooraf.

Het huidige waterbalansmodel werkt op gebiedsniveau, maar WIJ-water wil nog verder gaan. In de Oostkustpolder en de polder van Maldegem, waar vandaag een beperkt aantal waterpeilen gelden voor het hele gebied, is het de ambitie om dit te verfijnen. Door het gebied te compartimenteren kan men veel nauwkeuriger bepalen welke percelen geschikt blijven voor bepaalde teelten wanneer waterpeilen veranderen.

Dit detailniveau is nodig voor de zogenaamde GGOR-studie (Gewenst Grondwater- en Oppervlaktewaterregime). Die studie brengt in kaart welke waterregimes wenselijk en haalbaar zijn voor elk perceel. Zo wordt duidelijk welke impact de gesimuleerde scenario’s uit het waterbalansmodel hebben op landbouw, natuur en waterbeheer.

Ja dat klopt. We hechten veel belang aan de stem van de landbouw, als belangrijke sector in het poldergebied. We werken tot op het niveau van individuele landbouwers, onder meer via een co-creatietraject met VITO. Ook de andere belangen in het landschap en de natuurdoelen worden meegenomen. In dat traject worden alle betrokken stakeholders regelmatig samengebracht en gaan samen bepalen welke scenario’s relevant zijn voor het waterbalansmodel en hoe het waterbeheer in de toekomst vorm moet krijgen.

Voor het slagen van het waterbeheer in de poldergebieden is de betrokkenheid van landbouwers dus essentieel. De Vlaamse Overheid voert een formeel proces waarbij in prioritaire poldergebieden een peilbesluit wordt opgesteld met de bevoegde waterbeheerders. Voor de Isabellavaart en de Zwinnevaart in de Oostkustpolder is dat proces momenteel bezig, en WIJ-Water sluit daar bewust bij aan.

Het doel is om te komen tot compartimenten waarin bepaalde peilverhogingen in bepaalde periodes van het jaar doorgevoerd worden. De eerste stap daarbij is een adaptiever geautomatiseerder peilbeheer. Waar vroeger het waterpeil kunstmatig laag werd gehouden met een vast peil in de winter en een vast hoog peil in de zomer, wil men nu terugkeren naar een meer klimaatbewust natuurlijk regime, met tijdsgevarieerdere en hogere peilen over langere perioden om de sponswerking van het polderlandschap te benutten en dat in combinatie met het flexibeler kunnen inspelen op droogteperiodes.

De poldergebieden beschikken over een uitgebreide infrastructuur van sloten, drains en stuwen. Door die infrastructuur te verfijnen en verder te compartimenteren met bijvoorbeeld kleine stuwen, kan men op kleinere schaal hogere waterpeilen aanhouden, waardoor het effect zich beperkt tot enkele percelen. Zo kan men landbouwproductie behouden én tegelijk beter voorbereid zijn op toekomstige droogtes. Het vasthouden van water in het gebied wordt daarmee een cruciale strategie voor de landbouw van morgen.

Daarnaast is het beheren van zoetwater in het poldergebied belangrijk in de strijd tegen de verzilting. Want dat is een groeiend probleem dat ook landbouwgronden treft. Omdat het poldergebied historisch gezien grond is die werd gewonnen op de zee, kan zout grondwater gemakkelijk opstijgen wanneer er te weinig zoetwater bovenop ligt. In droge periodes kan het slootwater zo zout worden dat vee het niet meer kan drinken en ook niet meer gebruikt kan worden voor irrigatie van gewassen. In extreme gevallen moeten koeien zelfs van de weiden gehaald worden. Aan Nederlandse zijde is dat een groot probleem en zijn sommige percelen al onbruikbaar geworden voor reguliere akkerbouw. Door meer zoetwater in het gebied vast te houden, wordt dat proces tegengegaan omdat hogere waterpeilen de zoutwaterbel onder de polders naar beneden drukken.

Persoonlijk ben ik zeer tevreden. De samenwerking tussen Vlaanderen en Nederland rond waterbeheer is historisch inderdaad niet altijd vanzelfsprekend geweest, maar binnen WIJWater wordt daar actief aan gewerkt. Het project heeft een duidelijke governance-structuur waarin bestuurders van beide landen regelmatig samenkomen. Zo ontstaat niet alleen gezamenlijke sturing binnen WIJ-Water, maar ook een bredere, duurzame vorm van grensoverschrijdende samenwerking.

Vandaag functioneren Vlaanderen en Nederland nog grotendeels als twee gescheiden watersystemen, maar door klimaatverandering neemt de onderlinge impact toe. Daarom groeit de nood aan gezamenlijke afspraken over waterpeilen, afvoer en zoetwaterbeschikbaarheid. WIJ-Water wil die samenwerking moderniseren en naar de 21e eeuw brengen: niet langer elk binnen zijn eigen grenzen, maar als één “wij” dat een gedeelde uitdaging aanpakt. En ook al zijn de uitdagingen groot, samen zetten we nu belangrijke stappen vooruit.

Amen! Bedankt voor het gesprek en nog veel succes!